O MUNDO DE TARABELO

Luciano do Monfadal e Toño Villarino na Casa da Penela. Entre os dedos dous libros: O mundo de Tarabelo (Ed. Toxosoutos) e As donas da noite (Edicións Fervenza)

Carlos P. Garcés

Estiven lendo estes días atrás O mundo de Tarabelo, un libro de relatos publicado pola editorial Toxosoutos. O autor é Luciano Ares Díaz, coñecido como Luciano de Monfadal porque naceu no Monfadal de Baixo (concello de Mondoñedo). Foi -en palabras do propio escritor- "nunha casa de labregos e nunha noite de luar en que se vía como se fose día, segundo me contou Manuela, a veciña que axudou no parto". 

No centro escolar Álvaro Cunqueiro cursou Luciano os seus primeiros anos de estudo para despois facer o bacharelato no I.E.S. San Rosendo. Desde moi novo comezou a escribir poemas. No ano 2006 publicou os primeiros no xornal con título coincidente co nome da cidade -Mondoñedo- e en 2010 publicou Antes que a alborada chegue, unha antoloxía poética en homenaxe a súa nai falecida un ano antes.

Profesionalmente, Luciano Ares traballou nunha fábrica da madeira e, tras o peche das instalacións de Mondoñedo, en 2012 pasou a facelo nas de Santiago de Compostela e a residir no concello de Ames. Sempre mantendo o contacto coa localidade de orixe, en 2015 participou no libro colectivo Mondoñedo é poesía, o que lle abriu a porta para da revista Xistral. En 2023 publicou Patria de Maeloc, unha colectánea de poemas e contos.

Con ocasión dun encontro literario celebrado na Casa da Penela tiven oportunidade de manter co autor esta conversa, que posteriormente completamos por whatsapp.  

-Xa sabes que esta entrevista vén dada pola publicación de O mundo de Tarabelo mais tamén farei mencións á Patria de Maeloc, ese outro libro teu que tiven o pracer de ler non hai moito tempo. Creo que nos libros falas de experiencias propias e que en ambos os dous destacas o papel dos cans: Tarabelo, no primeiro caso; e Quisca, Thanos, Mac e Guedellas, no segundo. Isto dáme pé á miña primeira pregunta: Que te leva a adoptar a figura dun can para expoñernos as túas vivencias e reflexións? 

-A min gústanme moito os animais, que son moi inocentes e moi simpáticos. Tan inocentes como era eu de neno. Posiblemente por iso adoptei a súa figura. Tamén porque cadraba moi ben para facer rir ao autor e ás persoas que lean o libro. Durante a miña infancia, unha maioría dos cans andaban ceibos pola aldea e facían viaxes de días para iren ás cadelas. Pelexaban entre eles. Estragaban os plantíos e a xente axotábaos a pedradas para salvaren as hortalizas que tiñan plantadas. Eu baseeime na miña aldea e nos animais que coñecín. Moitas cousas pasáronme ou a min, á miña xente ou aos veciños.

-Eu teño un coñecemento da vila de Mondoñedo aceptable, supoño que non ao nivel que teñas ti, mais descoñezo a contorna que ti vas describindo ao longo do libro. Todos os lugares que nos mostras son reais ou son imaxinarios, aínda que sexan lugares nos que pasaches a túa infancia e que añoras da mesma maneira que os emigrantes teñen morriña da súa terra? 

Os lugares que se mostran son imaxinarios, pero baseeime na miña aldea. No lugar en que eu nacín había dúas casas de meus bisavós. Ao morreren eles, cada unha pasou a un fillo e eu volvinas a unir outra vez no libro. Máis arriba, no barrio da Fonte, hai catro casas e a unha chamábanlle a das Romeiras, que non sei quen eran. Máis abaixo había outra aldea xa desaparecida pouco antes de 1900: era  a Picheira, que eu rebauticei como Curuxavella. 

-Sabendo que o fío condutor dos relatos é Tarabelo -co apoio doutros animais (Orellón, Tobi, Chusca, Michu, etc.)- tamén nos mostras personaxes (reais ou ficticios) que conseguen que nos fagamos unha idea do día a día das persoas que habitan o rural e a montaña. Consideras importante a observación da forma de actuar das persoas para descubrir as súas personalidades? 

-Eu teño escoitado con moita atención as conversas dos vellos daquela época, dos que hoxe en día non queda ningún. Quería conservar algunha frase deles ou algunha ocorrencia das poucas que me acordo. Cada un era á súa maneira e cada un viviu unha vida moi diferente. En tan pouco espazo había moito tipo de vidas.

-Preséntanos os veciños de Abrente (Bartolo do Asturiano, Manuel de Argomoso, Antón de María, Sabela e Sabina -as Romeiras-, etc.). Son nomes e alcumes que esconden persoas reais? Por outra parte, chámame a atención o trato especial e agarimoso co que tratas o avó Nicanor: que representa no teu subconsciente para darlle un tratamento tan especial? 

-Os personaxes son inventados. Sendo eu moi pequeno, acordo chegar o primeiro tractor -amarelo- da aldea, un Pascualí. Empaqueteillo a Manuel de Argomoso. O verdadeiro dono, que xa morreu, chamábase doutra maneira. Para o tratamento do avó, axudoume a lembranza de como tratei unha cadela que se chamaba Quisca. Facíame as súas falcatrúas e eu aínda ría. Unha vez cortoume cos dentes a perneira dun pantalón e cando o puxen notaba frío nunha perna, por debaixo do xeonllo. Daquela deime conta de que lle faltaba un cacho. E tampouco pasou nada. Por outra parte, os novos cada vez fan menos caso ás persoas que van envellecendo e estas acaban uníndose moito ao can da casa. 

-Unha cousa que tamén me chama a atención é que lle dedicaches un relato a Leiras Pulpeiro, pero non mencionaches a Álvaro Cunqueiro, nin a Xosé Vizoso, nin a ningunha outra figura ilustre de Mondoñedo.  

-Eran contos que xa tiña escritos e aproveiteinos para o libro. En principio non eran para publicar. Un deles cadroulle a Leiras Pulpeiro. Foi unha casualidade. Como quería que o libro fose de toda Galicia, non mencionei ningún lugar concreto; todos son inventados. Se existe algún, é unha casualidade.

-Que valor lle dás á defensa das tradicións?

-As tradicións perderanse co tempo porque o mundo cambia e os cambios chegan ata os últimos recunchos do país. E cada vez son máis rápidos. Antes tampouco todo era jauja nin se ataban os cans con restras de chourizos polas aldeas adiante. Á xente costáballe moito pagar o seguro agrario e se tiñas poucas vacas era moi difícil saír adiante. Desde que cobraban "o júbilo" -como dicían eles-, levantaban a cabeza un pouco, mais non abandonaban as vacas ata que ían moi vellos e faltos de forzas.

-Tamén valoras moito a fala e a escrita do noso idioma...

-Eu doulle moita importancia á conservación do idioma porque é o que nos identifica como pobo. Se perdemos a lingua, xa non sei que quedará de Galicia. Eu teño dificultade para escribila porque na miña infancia case non recibíamos ensino en galego. A pesar de todo, fáloa e escríboa para conservala viva. O latín aínda existe, mais... quen o fala? Eu agardo que ao galego non lle pase como lle pasou ao latín.

 -Non podo rematar esta conversa sen mencionar a poesía. Tes unha enorme sensibilidade para plasmar con palabras o que moitos de nós sentimos no corazón. Os teus poemas sobre a natureza, a memoria democrática, as reivindicacións populares, a lingua e tantas outras causas non poden pasar desapercibidos para ninguén que os lea. Cres que a poesía está infravalorada na educación pública. Que medidas se deberían tomar para achegar a poesía á xente nova? 

-A xente en xeral non é nada amiga da poesía sexa en galego ou en calquera outro idioma. Non sei o que se pode facer para fomentala. Lembro que algúns poemas de Rosalía, de Pondal ou de Curros aprendinos nos libros de texto. Non sei hoxe, coa pouca vontade que ten  a Xunta de favorecer o noso idioma, se lles ensinan algo dos poetas do Rexurdimento ou dos da posguerra. 

Vexo por Ames que o galego vai a menos a pasos axigantados, sobre todo entre a xente de 18 anos para baixo. Apenas se escoita algún falando galego. É máis fácil que che toque unha pedrea na loteria de Nadal.

O amor polo noso idioma ten que comezar nas casas e, se nas casas non fomentan o uso do noso idioma, a poesía tampouco vai ser un remedio para ningunha cousa. Se nas casas se proxectan o amor e a consideración pola cultura, as crianzas serán receptivas.